ਸਤਿੰਦਰ ਬੈਂਸ ਦੁਆਰਾ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਜਾਂਚ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫਿਲਮ ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ - ਹਿੰਸਾ, ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦੌਰ।
ਇਹ ਫਿਲਮ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਥਿਤ ਗੁਪਤ ਸਸਕਾਰ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੌਰਾਨ ਲਾਪਤਾ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸਹਿਜ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਸਧਾਰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਪਰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਕਥਿਤ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ ਲਾਪਤਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਸਸਕਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੁਲਿਸ ਸੰਸਕਰਣ 'ਤੇ ਹੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਗਏ ਸਨ।
ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਮਾਮਲਾ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੰਡਾਲਾ ਦਾ ਸੀ - ਇੱਕ ਖਾੜਕੂ ਨੇਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 1994 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।
ਬੰਡਾਲਾ ਮਾਮਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਾਪਤਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੁਲਿਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਉਹੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ ਜਿਸਦੀ ਜਾਂਚ ਖਾਲੜਾ 1995 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ:
ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਾੜਕੂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਆਮ ਲੋਕ ਸਨ ਜੋ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੰਡਾਲਾ ਮਾਮਲਾ ਖਾਲੜਾ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ - ਕੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਸੀ।
ਜੁਲਾਈ 1994 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਟੀਮ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਖਾੜਕੂ ਆਗੂ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੰਡਾਲਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਅਤਿਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੰਡਾਲਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਅਤਿਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਫਲ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਲਾਭ ਮਿਲੇ।
ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੰਡਾਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਤਿਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਲਾਪਤਾ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ।
ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਕਾਲਾ ਅਫਗਾਨਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੰਡਾਲਾ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸੀ - ਇੱਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਖਾੜਕੂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਣਸੁਣੇ ਰਹੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਲ ਆਇਆ ਜਿਸਨੇ ਪੂਰੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
1998 ਵਿੱਚ, ਬਟਾਲਾ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੰਡਾਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੀ।
ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ: ਜੇਕਰ ਬੰਡਾਲਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ 1994 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਸੀ? ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਕਥਿਤ ਫਰਜ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂਚ ਟੀਮ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਰਿਕਾਰਡਾਂ, ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ।
ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ:
ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੰਡਾਲਾ 1994 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪੁਲਿਸ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਐਫਆਈਆਰ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ।
ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਬੂਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੰਡਾਲਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁਲਿਸ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਬੰਡਾਲਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਮੌਤ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਪਰਿਵਾਰ ਲਾਪਤਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਵਾਪਸ ਆਇਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦਾ ਦੌਰ ਰਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਇੱਕ